طوایف بختیاری مجموعهای از طایفههای ایل بختیاری که یکی از قدیمیترین ایلات فلات ایران میباشند و در بخشهای جنوبغربی، غرب و تا حدودی، جنوب ایران، زندگی میکنند. از نظر تقسیمات استانی، طایفههای ایل بختیاری، تقریباً در تمام استان چهارمحال و بختیاری و شمال استان خوزستان، جنوب و جنوبشرقی استان لرستان، جنوبغربی و غرب استان اصفهان، شمال و شمالغربی استان کهگیلویه و بویراحمد پراکنده میباشند. ایل بختیاری به گویش بختیاری که یکی از گویشهای زبان لری است تکلم میکنند.
ایل بختیاری دارای تقسیمات خاص طایفهای است، که پیشینه آن به اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی بازمیگردد و بهعنوان نمودار اجتماعی ایل بختیاری شناخته میشود و بر پایه آن، طوایف بختیاری به دو شاخه هفتلنگ و چهارلنگ تقسیم میشوند. هر یک از این دو شاخه، به نوبه خود، از چند باب (بلوک) تشکیل شده و هر باب (باو)؛ از چند طایفه، هر طایفه؛ از چند تیره و هر تیره؛ از چند تش و هر تش، به نوبهٔ خود، از چند اولاد و هر اولاد نیز؛ از چندین خانوار، (که کُر بُوو؛ بمعنای پدر و پسر، نیز خوانده میشود) تشکیل شدهاست. خانوار کوچکترین بخش، در تقسیمات و ساختار اجتماعی ایل بختیاری محسوب میشود.
تقسیمات طایفهای
ایل بختیاری به دو شاخه اصلی؛ هفتلنگ و چهارلنگ تقسیم میشود. شاخه هفتلنگ از ۴ باب (رده) تشکیل شدهاست که عبارتند ار: بابادی باب، بهداروند، دورکی، دینارانی شاخه چهارلنگ نیز به ۵ باب (در گذشته؛ بزرگ طایفه خوانده میشدند) که شامل: محمود صالح، ممیوند، زلکی ،موگویی و کیان ارثی تفکیک میگردد که بزرگترین باب بختیاری ایل بابادی باب میباشد.
هفتلنگ
شاخه هفت لنگ شامل چهار باب میباشد که عبارتند از:
بابادی باب بزرگ
بابادی باب که بزرگترین ساختار ایلی را دربین قوم بختیاری دارد به طایفههای زیر تقسیم میشود.
- طایفه شهنی
- گله
- گمار
- احمدمحمودی
- احمدمهمدی
- شیخ رباط
- ململی
- مدملیل
- عکاشه
- میر قائد
- آرپنایی
- پبدنی
- جلیل
- لک
- نوروزی(بابادی دینارون نشین)
- رَهزا
- احمدسمالی
- تقی عبداللهی
- حاجیور
- مراد
- عالونی
- جاوی
- شهرویی
- کلامویی
- کله سن
- سَله چین
- راکی برجوئی
- شهنی
- گمار
- نصیر
بهداروند
بهداروندبه طایفههای زیر تقسیم میشود:
- منجزی
- علاءالدینوند
- بلیوند
- تیردی
- آل جمالی
- سُهرَوْ (سُرخاب)
- مش مرداسی
- جانکی سردسیر
- دیناشی
- اسنکی
- کیارسی
- دیناشی
- اسنکی
دورکی
دورکی، به طایفههای زیر تقسیم میشود:
دینارانی
دینارانی، یا دینارونی به طایفههای زیر تقسیم میشود:
چهارلنگ
شاخه چهارلنگ شامل پنج باب میباشد، که عبارتند از:
محمود صالح
باب محمود صالح، یا مَمصالح، به طایفههای زیر تقسیم میشود:
طایفه محمودصالح (مَمصالح) شامل:
اُورش
مُمجِلاردین (محمد جلال الدین)
آدِگار
قُلی
آل دَویت (عالی داوود)
کافِلی
طوایف وابسته شامل:
مُمزایی
آرپناهی
دودانگه
کُتکی
شیخ سلیمان احمد (شیخ کاردان)
سادات شاهزاده عبدالله (پیر شاه قطب الدین)
شیخ برهان عالی
لیوسی
گوروی
موزرمِنی
اُورَک
باوا
هارونی
بِرون
زلکی
زلکی، یا زلقی به طایفههای زیر تقسیم میشود:
ممیوند
ممیوند، یا میوند به طایفههای زیر تقسیم میشود:
موگویی
موگویی، یا موگهی به طایفههای زیر تقسیم میشود:
کیان ارثی
کیان ارثی، یا کیانرسی، به طایفههای زیر تقسیم میشود:
- باورساد
- اصفتین
- برون
- بهوند،بهوندی
- کهیش
- حموله
- مکوندی
- زنگنه
- کرد حسین خانی
- جانکی گرمسیر
- کرد زنگنه
- محمد جعفری
- هرکل
- تمبی
- گلگیری
- استکی
- بوربورون
- عالی جعفری
- گشتیل
- غریبوند
- اسفراین
- ممبینی
نحوه پیدایش تقسیمات
در گذشته، گردش حکومت سنّتی ایلیاتی بهوسیله مالیات سرانهای بودهاست، که از دامداران میگرفتند و اقتصادِ حکومت خانها بر اساس همین مالیات بود. این مالیات بر اساس میزان تولید فرآوردههای دامی به نوع مراتع و وسعت آن و شمار دام و شمار نفراتی که در ایل، قدرت کارایی در امر تولید دام و پرورش آن را داشتهاند، بستگی داشتهاست.
همه بختیاری از لحاظ گرفتن مالیات به دو بخش عمده تقسیم میشد: از یک بخش که دام زیادتر و مراتع بهتر داشتهاند، مالیات بیشتری دریافت میشد و از بخش دیگر مالیاتِ کمتر. واحد گرفتن مالیاتِ دامی در ایل، بر حسب مادیان تعیین میشد. برای هر رأس مادیان، سالانه مقداری پول، ۳۰–۱۰ ریال؛ به معیار آن زمان دریافت میکردند.
جدول اخذ مالیات چهارلنگها، به شرح زیر بودهاست:
| یک رأس مادیان | یک رأس (۴ لنگ) مادیان | ۱۰ریال مالیات |
| چهار رأس گاو | یک رأس (۴ لنگ) مادیان | ۱۰ ریال مالیات |
چون یک رأس مادیان، برابر واحد گرفتن مالیات دامی به معنی چهار لِنگ (چهار پا) محسوب میشده، افراد این منطقه که مشمول پرداخت این نوع مالیات بودند، به چهارلنگ معروف شدند.
گروه دیگر، که جمعیتی بیشتر داشتند، مقدار مالیات را به اندازه هفت لِنگ مادیان، یعنی ۲ رأس مادیان (=هشت لنگ)، منهای یک لِنگ، یعنی هفت لنگ مادیان میدادهاند. روی این اصل، مردم این منطقه، به نام هفت لنگ معروف شدند.
| یک رأس مادیان + ۳ لنگ مادیان | ۷ لنگ مادیان | ۱۷/۵ریال مالیات |
| هفت رأس گاو | یک رأس مادیان | ۱۰ ریال مالیات |
جدول اخذ مالیات هفت لنگها، به شرح زیر بودهاست:
یک مادیان = ۱۰ریال مالیات
در مورد همین مالیات گرفتن، خانها به دلایل سیاسی در خود ایل و نزدیکی و دوری طایفهها به خانها، بین طوایف فرق میگذاشتند و به بعضیها امتیازاتی میدادند. گرفتن مالیات توسط کلانتران ایل انجام میگرفت و در عوض خود این کلانتران از پرداخت مالیات معاف بودند.
سازمان اجتماعی
یکی از ویژگیهای سازمان اجتماعی ایل بختیاری، وجود واحدهای متعددِ اجتماعی و در هم تنیده در داخل ایل است که درجه بسیار بالایی از گروهبندی عمودی، در سطوح مختلف درآن جلوهگر است. ساختارِ اجتماعی از یک سیاه چادر آغاز گشته و تا ایل ادامه مییابد. در تقسیمات سنتی عشایر بختیاری، هر تَش به چند اولاد تقسیم میگردد، که در گویش بختیاری، بدان کُربَو (پسر و پدر) نیز میگویند. هر اولاد از حدود دهها خانوار تشکیل میگردد و بطور متوسط هر خانوار، داری یک بُهُون (سیاه چادر) است، که واحد مسکونی عشایر بختیاری به حساب میآید.
سیاه چادر
هر چادر مأوای یک خانوادهٔ بختیاری است که به آن مال نیز میگویند.
اولاد
هر اولاد مشتمل بر سه تا دوازده سیاه چادر یا بیشتر است که خانوادهٔ گستردهای است و اردو نیز خوانده میشود.
تَش
مجموع چند اولاد، تش نامیده میشود. سرپرستیِ هر تش را فرد کاردان و فعالی از همان تَش بهعهده دارد که به ریشسفید مشهور است.
تیره
درطوایفِ مختلف بختیاری هر تیره به چند تش تقسیم میگردد. در کوچها، اردوهایی که با هم خویشاوندند به صورتِ واحدهای کوچنده (تیره) -که جمعیت هر کدام به چند صد نفر بالغ میشود- گرد هم میآیند، بنابراین مجموع چند تش، که همگی با هم خویشاوند هستند را یک تیره مینامند.
طایفه
از ترکیبِ تیرهها، طایفه به وجود میآید که جمعیتِ بزرگترینِ آنها (مانند:بابااحمدی، بابادی، بهوند، اورک، گندلی، منجزی) به ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار نفر میرسد.
باب
باب یا بلوک، نتیجهٔ ترکیبِ چند طایفه است. (مانند: بختیاروند، کیان ارثی، دورکی، محمود صالح) ولی هیچ نسبت خویشاوندیی بین طوایف یک باب وجود ندارد و به مجموع چند طایفه که از نظر جغرافیایی نزدیک به هم زندگی کردهاند، باب گفته میشود.
شاخه
چند باب با هم یک شاخه میسازند. ایلِ بختیاری در کل دو شاخهٔ اصلی دارد که چهارلنگ بختیاری و هفتلنگ بختیاری هستند.
چهارلنگ و هفت لنگ
هفت لنگ و چهارلنگ دو شاخه مهم مردم بختیاریاند. هر چند که این دو شاخهٔ ایل بختیاری از نظر فرهنگی، تفاوت چندانی با هم ندارند، اما پراکندگی محل سکونت، باعث ایجاد تفاوتِ نه چندان زیادی، در گویش و لهجه آنها شدهاست، که در مجموع هر دو شاخه، به گویش بختیاری سخن میگویند.چهارلنگ بختیاری از پنج باب تشکیل شدهاست و شاخه هفت لنگ شامل چهار باب میباشد.
ایل
هر یک از این بابها یا بلوکها به یکی از دو شاخه ایل بختیاری، یعنی هفتلنگ و چهارلنگ تعلق دارند.
این قبیل واحدهای اجتماعی، محیطهایی هستند که همبستگی واقعی -نه تنها در حالات نزاع با گروههای دیگر- بلکه در امور روزمره کار تولیدی نیز، در داخل آنها برقرار است. گله داری، کاشت و برداشت محصول را اعضای همنیای هر اردو یا طی کوچ، اعضای همنیای تیره مشترکاً انجام میدهند. در این سطح، خانوادههای بههم پیوسته دقیقاً در حکم گروههای صنفیاند.
